حدیث ۳۷: بیمارانى که بر عیادت آنان تأکید شده است‏


رسول اللّه صلى الله علیه و آله: عِیادَهُ بَنی هاشِمٍ فَریضَهٌ، و زِیارَتُهُم سُنَّهٌ.
پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: عیادت بنى هاشم، واجب است و زیارت آنان، مستحب.
منبع: (جامع الأحادیث للقمّی، ص ۱۰۱، بحارالأنوار، ج ۹۶، ص ۲۳۴، ح ۳۳ .)

عیادت از بیمار یک وظیفه انسانی و همگانی است و در تمامی ادیان به آن سفارش شده و دین مبین اسلام برای آن حساب ویژه ای باز کرده و برای عیادت کننده اجر و پاداش معنوی و اخروی قائل است. و سیره عقلای عالم بر این است که بیماران باید عیادت شوند اگر چه این عیادت شامل مطلق بیماران هست نه بیمار خاص که عیادت کردن از عموم مردم دارای آثار مادی و معنوی است که اجر و پاداشی بر آن مترتب است. اما در دین مبین اسلام برای عیادت بعضی از بیماران، حساب خاص و تاکید ویژه ای شده که می توان در واقع آن را جزو حقوق لازم برای خود محسوب کرد از جمله بیمارانی که توصیه اکید بر عیادتشان شده است سادات (بنی هاشم) هستندکه عیادتشان را رسول خدا(ص) واجب و زیارتشان را مستحب میداند. علاوه بر بنی هاشم، افراد دیگری که مشمول این عنایت و توجه هستند عبارتند از:

الف – افراد مؤمن‏

در اسلام برای هر چیزی حقوقی در نظر گرفته شده است که فرد مسلمان موظف به ادای آن حق می باشد و طبیعتا برای انجام حقوقی که برگردن هر فرد مسلمان نهاده شده، پاداشی نیز بر آن از سوی خداوند متعال مترتب شده است. یکی از حقوقی که بر گردن ما بر حسب روایات نهاده شده، حق عیادت از افراد مومنی هست که در بستر بیماری افتاده باشند. فرقی هم نمی کند این فرد مومن که که در بستر مریضی افتاده  از خویشان باشد یا از آشنایان و… مهم ایمان فرد است که این حق را بر گردن ما می گزارد.

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: مؤمن بر مؤمن، هفت حق دارد که خداوند عز و جل، آنها را بر او واجب ساخته است: … و یکى آن که او را در بیمارى ‏اش عیادت کند. (کتاب من لا یحضره الفقیه، ج ۴، ص ۳۹۸، ح ۵۸۵۰ ، الأمالی للصدوق، ص ۸۴، ح ۵۱ ، مشکاه الأنوار، ص ۱۴۸، ح ۳۵۲، بحارالأنوار، ج ۷۴، ص ۲۲۲، ح ۳.)

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: حقّ مسلمان بر مسلمان، پنج چیز است: پاسخ دادن سلام، عیادت بیمار و …. (صحیح البخاری، ج ۱، ص ۴۱۸، ح ۱۱۸۳، السنن الکبرى للنسائی، ج ۶، ص ۶۴، ح ۱۰۰۴۹، صحیح ابن حبّان، ج ۱، ص ۴۷۶، ح ۲۴۱ ، کنز العمّال، ج ۹، ص ۲۸، ح ۲۴۷۷۰؛ الکافی، ج ۲، ص ۱۷۱، ح ۶.)

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: خداوند عز و جل، در روز قیامت، بنده‏اى از بندگان خویش را نکوهش مى‏کند و مى‏ گوید: «بنده من! چه چیز تو را از این، باز داشت که چون بیمار شدم، عیادتم کنى؟».
بنده مى‏گوید: سبحان اللّه! تو پروردگارِ بندگانى که نه دردى بر تو عارض مى‏شود و نه بیمار مى ‏شوى.
خداوند مى‏ گوید: «برادر مؤمنت، بیمار شد و او را عیادت نکردى. به عزّت و جلالم سوگند، اگر او را عیادت کرده بودى، مرا نزد او مى‏یافتى و پس از آن، خود، عهده‏دار حاجت‏هایت مى‏شدم و آنها را برایت بر مى‏آوردم؛ و این همه از کرامت بنده مؤمن من است و من، خداى بخشاینده مهربانم». (الأمالی للطوسی، ص ۶۲۹، ح ۱۲۹۵ ، جامع الأخبار، ص ۴۶۴، ح ۱۳۰۷ ، المؤمن، ص ۶۱، ح ۱۵۶ ، بحارالأنوار، ج ۸۱، ص ۲۱۹، ح ۱۸.)

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله‏ در گفتگو با خداوند (در حدیث قدسى): خداوند فرمود: «اى آدمى ‏زاده! بیمار شدم و مرا عیادت نکردى. اى آدمى ‏زاده! تشنه شدم و سیرابم نساختى؟». گفتم: پروردگارا! آیا تو بیمار مى‏ شوى؟! فرمود: «بنده‏اى از بندگانم از همه آنها که بر روى زمین‏اند، بیمار مى‏شود و او را عیادت نمى‏ کنند. اگر کسى او را عیادت مى‏ کرد، عیادتش براى من مى‏بود؛ و بنده ‏ام در زمین تشنه مى‏شود و او را آبى نمى‏ دهند. اگر کسى او را آبى مى ‏رسانْد، آب دادنِ به او [همانند] آب دادنِ به من بود». (مسند ابن حنبل، ج ۳، ص ۳۷۰، ح ۹۲۵۳، صحیح مسلم، ج ۴، ص ۱۹۹۰، ح ۴۳.)

ب – خاندان‏:

خاندان انسان ستون خیمه های زندگی، یاور و پشتیبان وبه مثابه بالهای پرواز آدمی برای رسیدن به قله های مختلف زندگی و موفقیت هستند. لذا آنان حقوقی بر گردن ما دارند که باید حق آنها رعایت شده و دینشان پرداخت گردد. حقوق خویشاوندی و فامیلی از موضوعاتی است که در دین اسلام اهتمام ویژه‌ای نسبت به آن شده، و در آیات و احادیث تحت عناوینی، مانند حق «ذی القربی» به آنها تصریح شده است.

ذی القربی(خویشاوند) علاوه بر نسبت‌های نسبی نزدیک، در معنای وسیع‌تر شامل نسبت‌های سببی و حتی طایفه‌ای و قبیله‌ای هم می‌شود.

دلیل اهمیت دادن اسلام به حقوق خویشاوندی؛ از آن‌رو است که انسان در زندگی اجتماعی هر مقدار که ثروت‌مند باشد، باز از حمایت خویشاوندان و بستگان خود بی‌نیاز نیست. خویشاوندان انسان، بزرگ‌‏ترین گروهى هستند که از او حمایت می‌‏کنند و اضطراب و ناراحتى او را می‌زدایند، و در هنگام مصیبت‌‏ها نسبت به او، پرعاطفه‌‏ترین مردم می‌باشند.

برخی از مهم‌ترین حقوق خویشاوندی عبارت‌اند از: احسان و نیکی، صله رحم، کمک‌های مالی و ارث و …

از جمله حقوق خاندان و خویشان بر ما این است که آنان را گرامی بداریم. نیازهای مالی و معنوی آنان را برطرف کنیم. آنها را گرامی بداریم و اگر بیمار شدند به عیادتشان برویم و همیشه جویای احوالاتشان باشیم.

امام على علیه السلام‏ در توصیه‏هاى ایشان به فرزندش امام حسن علیه السلام: خاندانت را گرامى بدار، که آنان، بال و پَر تو اند که با آنها پرواز مى‏کنى … و به عیادت بیمارانشان برو. (تحف العقول، ص ۸۷، بحارالأنوار، ج ۷۷، ص ۲۳۳، ح ۲؛ کنز العمّال، ج ۱۶، ص ۱۸۳، ح ۴۴۲۱۵.)

ج – بینوایان‏:

پیامبر خدا صلى الله علیه و آله‏ خطاب به ابو ذر: با بینوایان، همنشین شو و چون بیمار شوند، عیادتشان کن. (الدعوات، ص ۲۲۴، ح ۶۲۰ وص ۲۷۷، ح ۸۰۱.)

یکی از حقوقی که دین مبین اسلام برگردن تک تک ما مسلمانان می گزارد، حق فقرا و بینوایان است. نشست وبرخاست با آنان، عیادت هنگام مریضیشان، دستگیری از آنان و… از جمله حقوقی است که ما بر آنها توصیه شده ایم. صرف فقر و تنگدستی موجب سقوط حق نیست و نمی شود به این بهانه نسبت به فقرا و بینوایان کم توجه بود. صبر بر بودن با فقرا دارای اجر وپاداشی عظیم و رنجش و آزار آنان رسوایی در قیامت را به دنبال دارد.

از حضرت رسول صلى الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: «فقر وندارى امانتى است از سوى خدا، هر کس آن را پنهان کند خداوند متعال به او ثواب کسى را مى‌دهد که روزها روزه باشد وشب‌ها به نماز ایستد وهر کس آن را نزد کسى که قادر بر برآوردن حاجت ونیازش باشد اظهار کند وشخص توانگر حاجتش را برآورده نکند، در حقیقت آن فقیر را به قتل رسانده است؛ البتّه نه با شمشیر ونیزه، بلکه بر اثر جراحتى که بر قلب او وارد کرده است». (کافى، ج ۲، ص ۲۶۰)

طرز رفتار با نیازمندان باید با شرایط احترام باشد نه با نگاه تمسخر و حقارت. آنچه موجب بندگی و تقرب به خداست، ایمان و تقوای الهی است نه ظواهر و تمکن مالی. به قول شاعر: نه همین لباس زیباست نشان آدمیت.

شخص ثروتمندى که لباس‌هاى پاکیزه (وگران‌قیمتى) پوشیده بود نزد حضرت رسول صلى الله علیه و آله آمد ونشست. سپس مرد نیازمندى که لباس‌هایى مندرس وکهنه بر تن داشت خدمت آن حضرت رسید وکنار مرد ثروتمند نشست. آن شخص لباس خود را از زیر پاى فقیر بیرون کشید.

حضرت رسول صلى الله علیه و آله (که متوجّه رفتار زشت مرد ثروتمند شد) فرمود: «ترسیدى چیزى از فقر او دامنگیر تو شود؟» عرض کرد: نه. فرمود: «ترسیدى از ثروت تو چیزى به او برسد؟» عرض کرد: نه. فرمود: «ترسیدى لباس‌هایت چرکین شود؟» عرض کرد: نه. فرمود: «چرا چنین کردى؟» عرض کرد: اى رسول خدا، همنشین بدى از نفس و شیطان دارم که کارهاى بد را نزد من تزیین کرده وکارهاى نیک را بد جلوه مى‌دهد. اکنون براى جبران این خطا نصف اموالم را به این مرد مى‌بخشم. حضرت خطاب به فقیر فرمود: «قبول مى‌کنى؟» عرض کرد: نه. مرد ثروتمند گفت: چرا؟ فقیر گفت: مى‌ترسم مثل تو شوم. (کافى، ج ۲، ص ۲۶۲)

در روایتى معتبر مى‌خوانیم که امام صادق علیه السلام فرمود: «مؤمنان فقیرچهل سال زودتر از ثروتمندان مؤمن از نعمت‌هاى بهشتى استفاده مى‌کنند» سپس فرمود: «مثَل فقیر وغنى مثَل دو کشتى است که به عشارى (مأمور أخذ عوارض) بگذرند. کشتى خالى را زود روانه مى‌کنند وکشتى پربار را براى حسابرسى نگاه مى‌دارند. (کافى، ج ۲، ص ۲۶۰)

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: «خداوند در روز قیامت همانند کسى که پوزش مى‌طلبد، به فقیران مى‌فرماید: به عزّت وجلالم سوگند که شما را در دنیا براى خوارى وذلّت فقیر نکردم وامروز خواهید دید که با شما چه خواهم کرد. هر کس در دنیا به شما نیکى کرده، دستش را بگیرید ووارد بهشت کنید.

فقیرى گوید: خدایا، اهل دنیا در دنیا زنان خوشرو وزیبا داشتند ولباس‌هاى نرم وفاخر مى‌پوشیدند وغذاهاى لذیذ مى‌خوردند ودر خانه‌هاى خوب ساکن مى‌شدند وبر مرکب‌هاى نفیس وراهوار سوار مى‌شدند، پس امروز به ما نیز مانند آنان عطا فرما. خداوند مى‌فرماید: به هر یک از شما همانند هفتاد برابر آنچه به جمیع اهل دنیا از اوّل دنیا تا آخر دنیا داده‌ام، مى‌دهم. (همان، ص ۲۶۱)

از حضرت رسول صلى الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: «روز قیامت گروهى از مردم به سوى بهشت حرکت مى‌کنند. ملائکه به آنها مى‌گویند: کیستید؟ گویند : فقرا هستیم. گویند: دوست دارید پیش از حساب وکتاب به بهشت بروید؟ جواب مى‌دهند: چیزى به ما نداده‌اید که ما را بر آن حساب کنید. خداوند متعال فرماید: راست مى‌گویید به بهشت بروید». (کافى، ج ۲، ص ۲۶۴)

از امام کاظم علیه السلام روایت شده است که فرمود: «اغنیا را به سبب گرامى بودنشان نزد من، توانگر نگردانیدم وفقیران را به سبب خواریشان نزد من، بى‌چیز نکردم بلکه توانگران را با فقیران امتحان کرده‌ام واگر فقیران نبودند توانگران هرگز مستوجب بهشت نمى‌شدند» (همان)

در حدیث است که حضرت رسول صلى الله علیه و آله به مردى فقیر فرمود: «آیا اتّفاق مى‌افتد که به بازار بروى ومیوه وچیزهاى ارزشمند ببینى وقادر بر خریدن آن نباشى؟» عرض کرد: آرى. حضرت فرمود: «هر چیزى که ببینى وقدرت بر خرید آن نداشته باشى حسنه‌اى براى تو نوشته مى‌شود. (همان)

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: «هر کس مؤمنى را به سبب فقر ونیازش حقیر وذلیل بشمرد، خداوند او را در حضور همه مخلوقات در روز قیامت رسوا مى‌کند. (همان)

بنده مؤمن

سنن النسائى‏ به نقل از ابو امامه بن سهل بن حنیف: پیامبر خدا، بینوایان را عیادت مى‏کرد و از حال آنان مى‏پرسید. (سنن النسائی، ج ۴، ص ۴۰، الموطّأ، ج ۱، ص ۲۲۷، ح ۱۵، تاریخ دمشق، ج ۸، ص ۳۲۶، کنز العمّال، ج ۱۵، ص ۷۲۰، ح ۴۲۸۶۹.)