حدیث۳۵: دعا براى بیمار – اکسیرطب


رسول اللّه صلى الله علیه و آله: إذا دَخَلتُم عَلَى المَریضِ فَنَفِّسوا لَهُ فی أجَلِهِ؛ فَإِنَّ ذلِکَ لا یَرُدُّ شَیئا و یُطَیِّبُ بِنَفسِهِ‏: (سنن الترمذی، ج ۴، ص ۴۱۲، ح ۲۰۸۷، سنن ابن ماجه، ج ۱، ص ۴۶۲، ح ۱۴۳۸، المصنّف لابن أبی شیبه، ج ۳، ص ۱۲۴، ح ۵ ، کنز العمّال، ج ۹، ص ۹۱، ح ۲۵۱۲۴؛ کنز الفوائد، ج ۱، ص ۳۷۹ ، بحار الأنوار، ج ۸۱، ص ۲۲۵، ح ۳۳.)
پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: چون بر بیمار درآمدید، براى وى، آرزوى عمر دراز کنید؛ چه، این [دعا] چیزى [از اجل او] را دفع نمى‏کند، امّا مایه خرسندى وى مى‏شود.

برای همه ما بارها پیش آمده است که در اطرافمان فرد یا افرادی بیمار شوند، در اینگونه مواقع بدون توجه به وخامت و شدت بیماری، آرزو داریم بتوانیم نقشی مثبت در بهبود حال بیمار داشته باشیم و یا اگر چنین امری میسر نیست، لااقل به ملاقات وی رفته و یا با ارسال پیامک از حالش جویا شده و زیباترین آرزوها و دعاها را برای سلامتی اش داشته باشیم.

دعا از ریشه «دعو» در لغت به معنی فراخواندن، دعوت کردن، گوش دادن به کسی یا چیزی و… در اصطلاح: خواندن جمله های ماثور از پیامبر صلی الله علیه وآله و ائمه اطهار علیهم السلام در اوقات معین برای طلب آمرزش و برآورده شدن حاجات است. خواندن و نیایش کردن، مدح و ثنا، نفرین، تحیت و درود و سلام و تضرع و خشوع. دعا یعنی ارتباط پیگیر و مداوم داعی (شخص دعا کننده) با مدعو (طرف خوانده شده) و مترادف کلماتی چون ورد، ذکر، مسئلت (سؤال) و غیره است.

دعا، عرض نیاز به درگاه الهی و خواستن نیازمندیها از اوست که از فیض و فضل نامتناهی اش به نوید ادعونی استجب لکم، هر که او را بخواند درهای سعادت به روی او، گشاده شود، چه بندگان را نیاز و حاجت به اوست و امید گنهکاران تنها به فضل او.

اثرهای دعا:

دعا آرامش بخش دلهاست و همین آرامش است که در روح و مغز آدمی نوعی انبساط ایجاد می کند و روح را از حالت خمودگی بیرون می آورد و به حرکت وامی دارد و گاهی روحیه شجاعت به دعاکننده می بخشد. دعا به انسان متانت در رفتار، انبساط و شادی درونی، استعداد پیروزی، و استحکام در استقبال از حوادث می دهد و بدان وسیله آدمی توجه زیادی به ذات خداوند متعال پیدامی کند و مانند سایر عبادات اثر تربیتی دارد. دعا روح ایمان را در نفوس برمی انگیزد. و انسان لذت ارتباط با خداوند را درک می کند. انسان را متکی به خدا و مستقل می سازد و از اتکای به دیگران بی نیاز می کند. دعا حب الهی را در دل رسوخ می دهد و نفس را از مشغله های بیهوده رها می کند و چراغ امید را در قلب و دل انسان روشن می سازد دعا کشش بنده ضعیف و نیازمند به سوی خداوند کریم و توانا است، دعا کلید و وسیله قرب الهی، مخ عبادت و مغز و اساس طاعات و حیات روح است. دعا موجب نزول برکات و شرح صدر در انسان می شود، دعا چراغ جان است; جانها را برمی افروزد و زبانها را معطر می سازد. آری دعا در فرد و اجتماع اثر سازنده و حیاتی دارد. آنان که به درگاه الهی نیایش نمی کنند همواره زیر پوشش بازتابهای روانی و اجتماعی قرار می گیرند. دعا اطمینان بخش دلها و فضیلت هر انسان خداجو است، دعا سدی در برابر گناه و انحراف است. امام خمینی قدس سره می فرماید: «آیا دیده اید که اهل دعا و کسانی که مداومت به دعا داشته باشند، این کارهای ناپسندیده ای که بعضی ها انجام می دهند آنها هم انجام دهند؟

دعا باعث تقویت معنویات و ارج و ارتقای عبادات می گردد. دعا کننده همواره با ریسمانی استوار خود را با آفریدگار محبوب پیوند می دهد و بدان وسیله از ورطه گرفتاریها رهایی می یابد.

درمان غم خود از خدا باید خواست.

دردی که از او بود دوا باید خواست.

ناخواسته گرچه می دهد خواسته را.

حاجت به تضرع و دعا باید خواست.

یکی از نامهای قرآن مجید، ذکر است. در قرآن،  متجاوز از صد آیه به شیوه دعا نازل شده و بندگان را به نیایش و اخلاص دعوت می کند از جمله:

۱- خداوند متعال در آیه ۱۸۶ سوره بقره، پس از بیان آیاتی درباره فضیلت و احکام ماه مبارک رمضان، می فرماید: «و هنگامی که بندگان من، از تو درباره من سئوال کنند، [بگو:] من نزدیکم؛ دعای دعاکننده را، به هنگامی که مرا می خواند، پاسخ می گویم! پس باید دعوت مرا بپذیرند، و به من ایمان بیاورند، تا راه یابند و به مقصد برسند.».

۲-  خداوند متعال در آیه ۴۰ سوره غافر می فرماید: «خدا را بخوانید در حالی که دین خود را برای او خالص کرده اید.».

۳-  خداوند متعال در آیه ۶۰ سوره غافر (مؤمن) می فرماید:«پروردگار شما گفته است: مرا بخوانید تا دعای شما را بپذیرم! کسانی که از عبادت من تکبّر می ورزند به زودی با ذلّت وارد دوزخ می شوند! ».

از این آیات شریفه نکاتی چند استنباط می شود که عبارتند از:

الف) دعا کردن محبوب الهی و مطلوب اوست.

ب) بعد از دعا وعده اجابت داده شده است ولی می دانیم که این وعده مشروط است (درصورتی اجابت می شود که شرایط لازم را داشته باشد).

ج) دعا نوعی عبادت است چرا که در ذیل آیه واژه عبادت بر آن اطلاق شده است.

۴- خداوند متعال در آیه ۷۷ (آخرین آیه) سوره فرقان می فرماید: بگو: «اگر دعای شما نباشد، پروردگارم برای شما ارجی قائل نیست؛ شما [آیات خدا و پیامبران را] تکذیب کردید، و [این عمل] دامان شما را خواهد گرفت و از شما جدا نخواهد شد». بگو پروردگار برای شما ارجی قائل نیست اگر دعای شما نباشد (شما آیات خدا و پیامبران را) تکذیب کردید.                                 این آیه آخرین آیه سوره فرقان و درحقیقت نتیجه تمام سوره است.گرچه از دعا در این جا معانی متعدد استنباط می شود ولی ریشه همه معانی به یک اصل بازمی گردد، مفهوم آیه چنین است: آنچه به شما ارزش و بها می دهد همان توجه به پروردگار است.

تشویق به دعا :

حمادبن عیسی می گوید: «شنیدم از حضرت صادق علیه السلام که می فرمود: «دعا کن و مگو کار از کار گذشته است زیرا دعا همان عبادت است » و خدای عزوجل می فرماید: «آنان که از عبادت من تکبر ورزند زود است که سرافکنده به دوزخ درآیند. (سوره غافر، آیه۶۰)

مجلسی (ره) می گوید: مقصود این است که چنانچه در پیش گفته شد دعا به خودی خود عبادت است زیرا در این آیه، آن را عبادت دانسته و خدای تعالی به آن فرمان داده است. پس بر فرض که به اجابت نیز نرسد، به خاطر اطاعت امر او باید انجام شود، مانند سایر عبادات و ترک آن موجب خواری و کوچکی است، و در وعده خویش تخلف نورزد و این مطلب با تقدیر هم منافات ندارد، زیرا دعا نیز مقدر است و فایده ای که بر آن مترتب شود، مقدر گردیده است. (بحارالانوار، ج۲۸، ص۲۳۵).

پیامبران که اسوه های بشریتند، از آدم تا خاتم علیه السلام همواره با نیایش و دعا به خالق خویش تقرب می جستند و به هنگام شداید با سلاح دعا استقامت می ورزیدند و بدان وسیله به خدا توسل می جستند. قرآن مجید درباره نوح علیه السلام می فرماید: «او پروردگارش را خواند: من مغلوب شده ام، انتقام بکش و ما نیز درهای آسمان را روی او گشودیم. (سوره قمر، آیه۱۰)

همچنین قرآن مجید از قول یونس، زکریا ، ایوب علیهم السلام و از پیامبران اولوالعزم و قافله سالار رسولان حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه وآله نیایشهای بسیاری آورده است.

فضیلت دعا:

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله و سلم: دعا را هنگام ترحّم و رقّت قلب غنیمت بشمارید که این یک رحمت الهی است. (شهاب‌الاخبار، ص٣١٧)

امام علی علیه‌السلام: دعا کلید رحمت الهی و چراغ ظلمت و تاریکی‌ها است. (بحار، ج ٩٣، ص ٣۴١)

امام جعفرصادق علیه‌السلام: همیشه خودت را به دعا ملزم کن، دعا شفادهنده هر درد و بیماری است. (اصول کافی، ج ۴، ص ٢١٧)
امام محمدباقرعلیه‌السلام: دعا (آنچنان است) که مقدّرات حتمی الهی را دگرگون می‌کند! (اصول کافی، ج ۴، ص ٢١۶)
امام رضا علیه‌السلام: دعا اسلحه مؤمن و ستون دین و نور آسمان‌ها و زمین است. (صحیفه‌الرضا علیه‌السلام، ص ١٩)

دعا در حق بیمار:

بیماری‌ها از جمله مشکلاتی هستند که برای عموم مردم در طول عمرشان پیش خواهد آمد و همه‌ی انسان‌ها باید با آن‌ها دست و پنجه نرم کنند. و نباید فراموش کنیم که دعا و راز و نیاز با خداوند مهربان در بهبود روند بیماری و شفای زودهنگام، بسیار نتیجه‌بخش خواهد بود.

چه بسیار بیمارانی که نگاه و امیدشان از پزشکان و هر آن چه غیر او است قطع شد و تنها منتظر دستان نیاز و التماس دعای ما از درگاه خداوند مهربان هستند.

التماس دعا برای شفای مریض و بهبودی او در مواقعی که یکی از دوستان یا بستگان ما در بستر بیماری به سر می برند، تنها کاری است که از دست ما بر می آید. همه ی ما در چنین مواقعی دست به دعا و درخواست از درگاه خداوند یکتا برداشته و آرزوی سلامتی عزیزمان را در سر می پرورانیم.  نا گفته نماند که با هر زبانی می‌توان با خداوند راز و نیاز کرد، ولی نباید فراموش کنیم که دعا‌های توصیه‌شده (که معمولا از زبان علما و معصومان سفارش شده‌اند) نتایج عملی بسیاری داشته‌اند و گره از کار شمار زیادی از انسان‌ها گشوده‌اند. دعاهای سریع الاجابه از جمله دعاهایی هستند که برای شفای مریض از زبان معصومان یا علمای دین سفارش شده‌اند و مفهوم آن‌ها توسل به خاندان پاک پیامبر اکرم و راز و نیاز با خداوند مهربان برای بهبود بیمار است. برای دستیابی به این دعاها می توان به کتب دعا و یا مفاتیح الجنان مراجعه کرد.

امام صادق (ع) فرمود: هر گاه در کنار مریضی بودی، دست خود را بر سر مریض بگذار و این دعا را بخوان:

«پناه به نام خدا و به خدا و از خدا و به سوی خدا و آنچه خدا بخواهد و این که هیچ نیرو و حرکتی نیست. مگر به اذن خدا و این که ابراهیم دوست خدا و موسی نجات یافته خدا و عیسی روح خدا و محمد فرستاده. خدا – که درود خدا بر او و آل او و بر همه انبیاء – از بادها و دردها. به نام خدا، و به یاد خدا، و با استمداد از .تقدیرات خدا، برای فلانی پسر فلانی، اقرار به اعتقادات ندارد مگر مسلمان، پناه می‏برم به خدا با کلمات .تامه‏ای که حضرت آدم (ع) خدا را با آنها خواند تا توبه او پذیرفته شد، همانا او توبه‏پذیر مهربانی است، ای دردها، با اجازه خداوند و کلمات مقدس شما را فراری می‏دهم، که خدایی جز او نیست، همانا هر کار و آفرینشی برای اوست، آفرین بر خدا پروردگار عالمین.»

سپس آیه الکرسی و سوره ‏های حمد و معوذتین (فلق و ناس) و اخلاص را هر کدام یک مرتبه و نیز ده آیه از سوره یس بخوان، بعد هم این دعا را بخوان:«خداوندا! با شفای خود او را شفا ده، و با دوای خود او را مداوا کن، و از بلاهایت او را عافیت بده، و سلامتی به او بده به حق محمد و آل محمد – که درود خدا بر او و بر آل او.» (بحارالانوار ج ۹۲ ص ۱۶).

شیخ کفعمى در کتاب«مصباح» فرموده:هرگاه در تو مرضى باشد،به موضع سجده خود دست بکش،و آن را پس از نماز واجب‏ هفت مرتبه بر آن موضع بمال و بگو این دعا را: «اى که زمین را بر آب فشرد،و هوا را به ‏آسمان بست،و بهترین نامها را براى خویش برگزید،بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست،و با من چنین‏ وچنان کن‏ و روزى‏ ام ده،و سالمم بدار از چنین‏ وچنان.».  خواندن سوره حشر برای درمان بیماری مفید است.

از حضرت رضا (ع) روایت شده که فرمودند: برای رفع هر مرضی بخوانید:« ای فرستنده و عطاکننده شفا، و ای کسی که به لطف خویش دردها را از جان‏ها و جسم‏ها می‏بری، بر محمد و آل محمد رحمت فرست و بر دردهای من شفا عنایت فرما». (مصباح کفعمی ص ۱۵۲).

هرگاه سوره مبارکه حشر را با خلوص بر بیمار بخوانند انشاءالله شفابخش است. در روایتی از نبی مکرم اسلام صلی الله علیه وآله وسلم آمده است:«هنگام قرائت سه آیه آخر سوره حشر دست را بر سر بگذارید و آیات را قرائت نمایید که این دستور جبرییل است از جانب خداوند و این عمل شفای همه بیماری هاست به جز مرگ.» پیامبر خدا صلى الله علیه و آله در دعاى خود به هنگام عیادت یک بیمار: خداوندا! او را بر دردش پاداش ده، و او را تا پایان عمرش عافیت عطا کن. (نثر الدرّ، ج ۱، ص ۱۵۵.).

السنن الکبرى‏ به نقل از ابن عبّاس: پیامبر صلى الله علیه و آله هنگامى که به عیادت بیمارى مى‏رفت، بالاى سر او مى‏نشست و سپس، هفت بار مى‏گفت: «از خداوند بزرگ، پروردگار عرش عظیم، مسئلت دارم که شفایت دهد». پس اگر هنوز اجل آن شخص فرا نرسیده بود، از آن بیمارى شفا مى‏یافت. (السنن الکبرى للنسائی، ج ۶، ص ۲۵۸، ح ۱۰۸۸۲، المستدرک على الصحیحین، ج ۴، ص ۲۳۶، ح ۷۴۸۷، سنن أبی داوود، ج ۳، ص ۱۸۷، ح ۳۱۰۶ ، کنز العمّال، ج ۹، ص ۹۳، ح ۲۵۱۳۲؛ مکارم الأخلاق، ج ۲، ص ۲۴۵، ح ۲۵۹۴، الدعوات، ص ۲۲۳، ح ۶۱۳ ).

صحیح البخارى‏ به نقل از عایشه: پیامبر خدا، چون نزد بیمارى مى‏رفت یا بیمارى را نزد وى مى‏آوردند، مى‏گفت: «درد را ببر، اى پروردگار مردمان! شفا ده که تو خود، شفا دهنده‏اى. شفایى جز شفاى تو نیست. شفایى [ده‏] که [چون بیاید،] هیچ بیمارى ‏اى بر جاى نگذارد». (صحیح البخاری، ج ۵، ص ۲۱۴۸، ح ۵۳۵۱، صحیح مسلم، ج ۴، ص ۱۷۲۲، ح ۴۷، سنن الترمذی، ج ۵، ص ۵۶۱، ح ۳۵۶۵ ، کنز العمّال، ج ۷، ص ۱۳۵، ح ۱۸۳۷۲؛ مکارم الأخلاق: ج ۲، ص ۲۴۵، ح ۲۵۹۳، المناقب لابن شهرآشوب، ج ۱، ص ۱۱۶ ، الأمالی للطوسی، ص ۶۳۸، ح ۱۳۱۵ ، بحار الأنوار، ج ۸۱، ص ۲۲۲،)

صحیح مسلم‏ به نقل از ابو سعید خُدْرى: جبرئیل، نزد پیامبر صلى الله علیه و آله آمد و گفت: اى محمّد! آیا بیمار شده‏اى؟ فرمود: «آرى». گفت: به نام خدا، تو را از هر آنچه آزارت دهد، از شرّ هر کس و یا هر چشم حسود، به پناه خداوند در مى‏آورم. خداوند، شفایت دهد. به نام خدا، بر تو تعویذ مى‏نهم. (صحیح مسلم، ج ۴، ص ۱۷۱۸، ح ۴۰، سنن ابن ماجه، ج ۲، ص ۱۱۶۴، ح ۳۵۲۳، سنن الترمذی، ج ۳، ص ۳۰۳، ح ۹۷۲، کنز العمّال، ج ۱۰، ص ۵۸، ح ۲۸۳۵۳؛ )