حدیث۳۹: آداب پذیرایی از بیمار


رسول اللّه صلى الله علیه و آله: لا تُکرِهوا مَرضاکُم عَلَى الطَّعامِ وَ الشَّرابِ؛ فَإِنَّ اللّهَ یُطعِمُهُم و یَسقیهِم.
پیامبر خدا صلى الله علیه و آله: بیمارانتان را به خوردنى و نوشیدنى وادار مکنید؛ چرا که خداوند، به آنان مى‏ خورانَد و مى‏ نوشانَد.
(سنن ابن ماجه، ج ۲، ص ۱۱۴۰، ح ۳۴۴۴، سنن الترمذی، ج ۴، ص ۳۸۴، ح ۲۰۴۰، المستدرک على الصحیحین، ج ۱، ص ۵۰۲، ح ۱۲۹۶، ، کنز العمّال، ج ۱۰، ص ۵۱، ح ۲۸۳۱۵؛ دعائم الإسلام، ج ۲، ص ۱۴۴، ح ۵۰۶ ، بحارالأنوار، ج ۶۲، ص ۱۴)

شکی نیست که خوردن و آشامیدن موجب تقویت قوا و بر طرف شدن ضعف و سستی بدن است. و هر موجود زنده ای برای بقای خود نیاز به خوراک و نوشاک دارد. خوردن و آشامیدن جزو نیازهای فطری و غریزی هر موجود زنده است و بدون این نیاز بقاء و حیات برای آنها ممکن نیست.

حال که با این نعمت های الهی تا حدودی آشنا شدیم و ضرورت وجودشان را برای بقاو حیات خود دانستیم باید اضافه کنیم که میل ما برای خوردن و آشامیدن همیشه یکسان نیست و گاهی با تمام نیازی که برای زنده ماندن به آب و غذا داریم اما به عللی نسبت به آنها بی میل می شویم. یکی از عللی که ما را به خوراکی ها و نوشیدنی های لذیذ بی میل و بی رغبت می کند، بیماری است. وقتی فرد مریض می شود طبعتا سیستم های بدنی او ضعیف شده و بهم می ریزد. در این حالت او نسبت به خوردن و آشامیدن بی میل می شود و در بعضی موارد هم تمایل به چیزهایی پیدا می کند که شاید در این حال برای او مفید نباشد.

در مواقع معمولی و عادی وقتی فردی بیمار می شود و به پزشک مراجعه می کند، دکتر پس از بررسی حالات مریض، علاوه بر تجویز دارو، وی را به پرهیزات غذایی و نوشیدنی توصیه می کند و به همراهان بیمار گوشزد می کند که مواظب مریضشان باشند و هر چیزی را در اختیار او قرار ندهند تا مریض زودتر به بهبودی برسد و سلامتی خود را بازیابد. شکی نیست آنچه را پزشک متخصص توصیه می کند بر اساس حال و روز بیمار بوده و رعایت دستورات او موجب بهبودی سریعتر مریض خواهد بود.
اما خیلی مواقع دیده شده که اطرافیان بیمار از روی دلسوزی و حسن نیت علیرغم بی میلی بیمار، آنچه را که دل خودشان هست به زور و اجبار به مریض آب و غذا می دهند تا به گمان خودشان از ضعف و سستی او جلوگیری کنند. و در برخی موارد هم که مریض به چیزی تمایل پیدا می کند باز نزدیکانش به گمان خود که نکند مصرف این چیز برای مریض مفید نباشد از دادن آن به بیمار امتناع کنند.

اما آنچه که در روایات توصیه می شود این است که اگر مریض شما از خوردن و آشامیدن امتناع کرد با زور و اجبار به او آب و غذا ندهید و او را مجبور به خوردن و آشامیدن نکنید و او را به حال خودش رها کنید تا به غذا اشتها پیدا کند. و در حدیث دیگری آمده که اگر مریض شما چیز خاصی را درخواست کرد آن خواسته را از بیمار دریغ نکنید و به او بخورانید چون خوراک و نوشاک، همچنین تندرستی و بیماری مریض بدست خداست.

پس بر ماست تا طبق دستورات رسیده از دین و بر حسب روایات، مریض هایمان را نه مجبور به خوردن و آشامیدن بکنیم و نه او را از میل و خواسته اش منع کنیم. سنن ابن ماجه به نقل از ابن عبّاس: پیامبر خدا، مردى را عیادت کرد و از او پرسید: «چه میل دارى؟». گفت: نان گندم، دوست دارم. پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود: «هر کس نان گندمى دارد، براى برادر خویش بفرستد». سپس فرمود: «اگر بیمارى از بیمارانتان، چیزى را هوس کرد، آن را به وى بخورانید». (سنن ابن ماجه، ج ۱، ص ۴۶۳، ح ۱۴۳۹ وج ۲، ص ۱۱۳۸، ح ۳۴۴۰، کنز العمّال، ج ۱۰، ص ۱۵، ح ۲۸۱۴۱.).

الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام: روایت مى ‏کنم که تندرستى و بیمارى در بدن با همدیگر، پیکار مى‏ کنند. پس اگر تندرستى بر بیمارى چیرگى یابد، بیمار از بستر برمى ‏خیزد؛ اما اگر بیمارى بر تندرستى چیره شود، بیمار، اشتهاى به غذا پیدا مى‏ کند. اگر او اشتها پیدا کرد، به او بخورانید، شاید که شفایش در همان باشد.
(الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام، ص ۳۴۷، بحار الأنوار، ج ۶۲، ص ۲۶۱، ح ۱۴.)

توضیح‏:

حدیث نخست در این باب، اشاره به این است که نداشتن اشتها نشانه‏اى از مفید نبودن و یا زیان داشتن غذا و آب براى بیمار است، چنان که مقصود از این بخش حدیث هم که فرموده «خداوند، خود به آنان مى‏خورانَد و مى‏نوشانَد»، نبودِ نیاز طبیعى بیمار به غذا و آب در هنگام بى‏اشتهایى است.

امّا بر عکس، اشتها به غذا، نشانه‏اى از نیاز بدن به آن و فایده آن براى بیمار است و از همین رو، حدیث دوم و چهارم، به دادن آب و غذا به بیمار، سفارش کرده است. البته، طبیعى است که این نکته با آن منافات ندارد که برخى از غذاها یا نوشیدنى‏ها براى برخى از بیماران، زیان داشته باشد. بنا بر این، رایزنى با پزشک درباره کیفیت و چگونگى غذاى بیمار، ضرورى است.